Hendrika Johanna van Leeuwen

Η ξεχασμένη φυσικός  Πρωτοπόρος της Κβαντικής Μηχανικής

Η Hendrika Johanna van Leeuwen (1887 – 1974) ήταν Ολλανδή φυσικός που στη διδακτορική της διατριβή εξήγησε ότι ο μαγνητισμός στα στερεά είναι ένα κβαντομηχανικό φαινόμενο. Ήταν ακόμα η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Ντέλφτ [1]

Γεννήθηκε στη Χάγη της Ολλανδίας στις 3 Ιουλίου 1887. Σπούδασε φυσική στο Πανεπιστήμιο του Leiden υπό την καθοδήγηση του Hendrik Antoon Lorentz  (Νόμπελ φυσικής 1902) και απέκτησε το διδακτορικό της το 1919.

Η διδακτορική της διατριβή είχε τίτλο «Προβλήματα της ηλεκτρονικής θεωρίας του μαγνητισμού»  και επικεντρώθηκε να αποδείξει γιατί ο μαγνητισμός είναι ουσιαστικά ένα κβαντομηχανικό φαινόμενο. Η κλασική φυσική δεν μπορεί να εξηγήσει τον παραμαγνητισμό, τον διαμαγνητισμό και τον σιδηρομαγνητισμό.  Το συμπέρασμα αποτελεί σήμερα  το «θεώρημα Bohr- van Leeuwen». (Το θεώρημα Bohr–Van Leeuwen ανακαλύφθηκε από τον Niels Bohr το 1911 στη διδακτορική του διατριβή χωρίς όμως να δημοσιευτεί και αργότερα ανακαλύφθηκε ξανά από την Hendrika Johanna van Leeuwen στη δική της διδακτορική διατριβή το 1919).

Η Van Leeuwen συνέχισε να ερευνά μαγνητικά υλικά στο «Technische Hogeschool Delft» (τώρα ονομάζεται Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Ντελφτ), αρχικά το 1920 ως «βοηθός», και στη συνέχεια προήχθη σε αναγνώστρια στη θεωρητική και εφαρμοσμένη φυσική. Το 1947 διορίστηκε εκεί καθηγήτρια, η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια. Μέχρι τη συνταξιοδότησή της το 1952,  έδινε διαλέξεις για τον σιδηρομαγνητισμό και την ειδική σχετικότητα.

Πέθανε στο σπίτι της στο Ντέλφτ της Ολλανδίας στις 26 Φεβρουαρίου 1974.

Πηγές: 

https://en.wikipedia.org/wiki/Hendrika_Johanna_van_Leeuwen

https://shequantum.org/2023/12/02/3-of-our-women-of-quantum-series-theoretical-physicist-professor-hendrika-johanna-van-leeuwen/

---

[1] Delft University of Technology (TU Delft): Είναι το μεγαλύτερο και παλαιότερο πολυτεχνείο της Ολλανδίας. Ιδρύθηκε το 1842 ως Βασιλική Ακαδημία από τον βασιλιά Willem στην πόλη Delft της Ολλανδίας.

Emmy Noether

 

Μια σπουδαία μαθηματικός που καθόρισε την εξέλιξη της σύγχρονης φυσικής

H Amalie Emmy Noether (1882 – 1935) ήταν Γερμανίδα μαθηματικός και θεωρητική φυσικός, εβραϊκής καταγωγής. Θεωρείται η μαθηματικός του 20^ου αιώνα και «Αλγεβίστρια» με μεγάλη επιρροή . Συνέβαλε ουσιαστικά στη δημιουργία της σύγχρονης άλγεβρας, που βασίζεται στην αφηρημένη μελέτη των αλγεβρικών δομών. 

Στη φυσική, διατύπωσε και απέδειξε τα θεωρήματα  που φέρουν το όνομά της (1^ο και 2^ο θεώρημα Noether), τα οποία εξηγούν τη θεμελιώδη σχέση μεταξύ συμμετρίας και των νόμων διατήρησης. Θεωρούνται βασικά τόσο για τη γενική σχετικότητα όσο και για τη φυσική των στοιχειωδών σωματιδίων.

Γεννήθηκε το 1882 στο Erlangen της Γερμανίας. Ο πατέρας της, Max Noether, ήταν διακεκριμένος μαθηματικός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της πόλης. Η μητέρα της, Ida Kaufman, προέρχονταν από εύπορη οικογένεια. Από το 1889 έως το 1897 φοίτησε σε σχολείο του Erlangen και παρακολούθησε μαθήματα γερμανικών, αγγλικών, γαλλικών, αριθμητικής και πιάνου. Το 1900, πήρε πτυχίο που της επέτρεπε να διδάσκει αγγλικά και γαλλικά σε σχολεία θηλέων. Όμως η Noether δεν έγινε τελικά καθηγήτρια γλωσσών αλλά αποφάσισε να ακολουθήσει το δύσκολο για τα κορίτσια της εποχής εκείνης δρόμο και να σπουδάσει μαθηματικά. Στις γυναίκες επιτρέπονταν να παρακολουθούν ανεπίσημα τα μαθήματα στο Πανεπιστήμιο και μόνο μετά από άδεια του κάθε καθηγητή. Ξεκίνησε τις σπουδές της ως ακροάτρια στο Πανεπιστήμιο του Erlangen [1] το 1901.

Το 1902, πέρασε τις εισαγωγικές εξετάσεις και φοίτησε αρχικά ως ακροάτρια και στη συνέχεια κανονικά στα Πανεπιστήμια του Gottingen και του Erlangen έως το 1907 που πήρε το διδακτορικό της. O δρόμος της ακαδημαϊκής καριέρας ήταν ακόμη κλειστός για τις γυναίκες και η Emmy παρέμεινε στη γενέτειρά της όπου βοηθούσε τον πατέρα της και παράλληλα ασχολούνταν με τη δική της έρευνα. Με την εμφάνιση των πρώτων της επιστημονικών δημοσιεύσεων η φήμη της άρχισε να εξαπλώνεται και το 1913 έδωσε διάλεξη στη Βιέννη.

Το 1915 έλαβε πρόσκληση από τον Felix Klein να ενταχθεί στο τμήμα μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, όπου συγκεντρώθηκαν οι μεγαλύτεροι μαθηματικοί στη Γερμανία της εποχής, τουλάχιστον μέχρι την άνοδο των Ναζί στην εξουσία. Στο Göttingen, η Noether μπορούσε να διδάξει, χωρίς πληρωμή, με το όνομα του μαθηματικού David Hillbert. Ο Hillbert δίδασκε την πρώτη τάξη του μαθήματος και η Noether στη συνέχεια δίδασκε τις υπόλοιπες τάξεις ως «βοηθός διδασκαλίας».

Το 1919, η Noether μετά από αλλαγή της νομοθεσίας, απέκτησε το δικαίωμα να διδάσκει χωρίς αμοιβή. Το 1922, άρχισε να παίρνει ένα μικρό μισθό. Η θέση της όμως στο Πανεπιστήμιο του Gottingen δεν άλλαξε όχι μόνο γιατί ήταν γυναίκα αλλά επίσης γιατί ήταν Εβραία και οπαδός του ειρηνιστικού κινήματος. Τον Απρίλιο του 1933, οι ναζί προκάλεσαν την απόλυσή της από το Πανεπιστήμιο. H παραμονή της στη Γερμανία ήταν πια επικίνδυνη. Με τη βοήθεια του Albert Einstein μετανάστευσε στην Αμερική και το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, η Noether δέχτηκε θέση επισκέπτη καθηγητή στο Γυναικείο Κολέγιο Bryn Mawr στις ΗΠΑ. Προσκλήθηκε επίσης να παραδίδει εβδομαδιαίες διαλέξεις στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών στο Πανεπιστήμιο Princeton.

Ήταν τόσο εξαιρετική στη δουλειά της  που ο ίδιος ο Einstein την αποκαλούσε «δημιουργική μαθηματική ιδιοφυία».

Το 1935, αρρώστησε βαριά και πέθανε μετά από εγχείρηση στην οποία υπεβλήθη, σε ηλικία 53 ετών.

Το έργο της Noether συνεχίζει να παίζει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της Φυσικής, όπως στην θεωρία της υπερσυμμετρίας, η οποία ελέγχεται στον επιταχυντή αδρονίων του Cern και στη διατήρηση της πληροφορίας στις μαύρες τρύπες.

Πορτρέτο της Emmy Noether, ακρυλικό σε καμβά από την Αμερικανίδα ζωγράφο Jennifer Mondfrans.

Στηρίζεται στην φωτογραφία της (περίπου 1900) / από την wikipedia.

 Πηγές:

https://en.wikipedia.org/wiki/Emmy_Noether

---

[1] Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg (FAU): Δημόσιο ερευνητικό πανεπιστήμιο στις πόλεις Ερλάνγκεν και Νυρεμβέργη στη Βαυαρία της Γερμανίας. Ιδρύθηκε το 1742 στο Bayreuth και μετακόμισε στο Erlangen το 1743. Το 1972 το «Teacher Training College» στη Νυρεμβέργη ενσωματώθηκε σ’ αυτό και από τότε το συνδυασμένο ίδρυμα έχει  φυσική παρουσία  και στις δύο πόλεις.

Harriet Brooks

 

Η πρώτη Καναδή γυναίκα πυρηνικός φυσικός

 

Φωτογραφία αποφοίτησης, Μάρτιος 1898

 Η Harriet Brooks (1876 – 1933) ήταν Καναδή πρωτοπόρος πυρηνικός φυσικός, που όμως λίγοι την γνωρίζουν. Η έρευνά της σχετικά με την πυρηνική μεταστοιχείωση  και τη ραδιενέργεια είχε μεγάλη σημασία στην εξέλιξη της φυσικής. Ήταν αυτή που ανακάλυψε την ατομική ανάκρουση και βοήθησε στην ανακάλυψη του ραδονίου.

Γεννήθηκε στις 2 Ιουλίου 1876 στο Έξετερ του Καναδά σε πολύτεκνη οικογένεια με εννέα παιδιά. Το 1894 η οικογένειά της μετακόμισε στο Μόντρεαλ και η Harriet  κατόρθωσε να φοιτήσει με υποτροφία στο Πανεπιστήμιο McGill [1], από το οποίο αποφοίτησε το 1898 με άριστα στα μαθηματικά και τη φυσική φιλοσοφία.

Μετά την ολοκλήρωση του πτυχίου της, η Harriet Brooks έγινε η πρώτη μεταπτυχιακή φοιτήτρια στον Καναδά και εργάστηκε στο McGill υπό τον Ernest Rutherford [2].

Η μεταπτυχιακή εργασία της Brooks επικεντρώθηκε στον ηλεκτρομαγνητισμό, όπου μελέτησε τη συμπεριφορά των ηλεκτρονίων. Αυτό ήταν ένας σημαντικός πρόδρομος για την κατανόηση της ραδιενέργειας, την οποία θα ακολουθούσε στη μετέπειτα καριέρα της.

Το 1901 έγινε η πρώτη γυναίκα που έλαβε μεταπτυχιακό από τον McGill. Ήταν επίσης η πρώτη γυναίκα στον Καναδά που απέκτησε μεταπτυχιακό στον ηλεκτρομαγνητισμό.

 

Η ερευνητική ομάδα του Ernest Rutherford στο Μόντρεαλ το 1899. Η Harriet Brooks βρίσκεται στο κέντρο πίσω. Ο Ράδερφορντ βρίσκεται στην άκρη δεξιά.

Το εργαστήριο Φυσικής στο «Macdonald Physics Building» το 1901. Τότε ήταν ένα από τα καλύτερα εξοπλισμένα εργαστήρια οπουδήποτε και επιδοτήθηκε από τον ευεργέτη του Πανεπιστημίου  McGill, τον William Macdonald. Στο εργαστήριο αυτό , το 1898 ήρθε ως καθηγητής ο Ernest Rutherford ο οποίος είχε ήδη αρχίσει να μελετά τη ραδιενέργεια στο «Cavendish Laboratory» του Πανεπιστημίου Cambridge.

Παράλληλα με τις μεταπτυχιακές της σπουδές εργαζόταν από το 1899 ως καθηγήτρια στο  Royal Victoria College, το γυναικείο κολέγιο του Πανεπιστημίου McGill .

Το 1901, η Brooks πήρε υποτροφία για να κάνει το διδακτορικό της στη φυσική στο Κολέγιο Bryn Mawr [3] στην Πενσυλβάνια.

Την επόμενη χρονιά (1902 – 1903) εντάχθηκε στην ομάδα του Joseph John Thompson [4] στο Εργαστήριο Cavendish [5] στο Cambridge της Αγγλίας.

Το 1903 επέστρεψε στο McGill για να συνεργαστεί ξανά με τον Rutherford. Εδώ έκανε καινοτόμες ανακαλύψεις στον τομέα της ακτινοβολίας.

Ανακάλυψε ότι η τοποθέτηση ενός μη ραδιενεργού υλικού σε έναν ραδιενεργό θάλαμο προκάλεσε το υλικό να γίνει ραδιενεργό.

Αναλύοντας τις εκπομπές από το ραδιενεργό στοιχείο θόριο διαπίστωσε ότι  μάλλον είναι ένα νέο αέριο που τώρα ονομάζουμε ραδόνιο. Αυτή η ανακάλυψη έδειξε ότι τα ραδιενεργά στοιχεία μετατρέπονται σε άλλα στοιχεία, γεγονός που αποτελεί τον πυρήνα της σύγχρονης αντίληψης για τη ραδιενέργεια (φυσική μεταστοιχείωση).

Ως ερευνήτρια με τον Rutherford, ανακάλυψε το «φαινόμενο ανάκρουσης» που συμβαίνει όταν άτομα που εκτοξεύουν ένα σωματίδιο άλφα κατά τη διάρκεια της ραδιενεργής διάσπασης αποκτούν κινητική ενέργεια και τη χρησιμοποιούν για να εκτοξευθούν μακριά από τους γείτονές τους.

H Brooks συνέγραψε και δημοσίευσε ερευνητικές εργασίες από μόνη της και μαζί με τον Rutherford, ο οποίος αν και αναφέρονταν στο έργο της και της έδινε τα εύσημα στις δημοσιεύσεις και τις διαλέξεις του, εντούτοις η συνεισφορά της πέρασε σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητη και η ανακάλυψη του ραδονίου αποδόθηκε μόνο στον Rutherford. Χρειάστηκαν 70 χρόνια μετά τον θάνατό της, για να αναγνωριστεί επισήμως η συνεισφορά της και να εισαχθεί το 2002 στο Καναδικό «Hall of Fame Επιστήμης και Μηχανικής».

Το 1904 πήγε στο Κολέγιο Barnard [6] ως καθηγήτρια Φυσικής. Όταν το 1906 ανακοίνωσε τον αρραβώνα της με ένα συνάδελφό της,  τον καθηγητή Φυσικής  Bergen Davis, η διοίκηση του Barnard της ζήτησε να παραιτηθεί γιατί σύμφωνα με τα ήθη της εποχής δεν μπορούσε να είναι και παντρεμένη και επιτυχημένη ακαδημαϊκός. Υποστηρίζοντας την άποψη ότι «μια γυναίκα έχει δικαίωμα στην άσκηση του επαγγέλματός της και δεν μπορεί να καταδικαστεί να το εγκαταλείψει μόνο και μόνο επειδή παντρεύεται» παραιτήθηκε από τη θέση της και διέκοψε τη σχέση της.

Στο τέλος του 1906 επέστρεψε στην Ευρώπη και τον επόμενο χρόνο εργάστηκε ως ανεξάρτητη ερευνήτρια στο εργαστήριο της Μαρίας Κιουρί στο Παρίσι. Έτσι έγινε η πρώτη γυναίκα φυσικός που δούλεψε με τρεις σπουδαίους Νομπελίστες επιστήμονες (M. Curie, J.J. Thomson   και E. Rutherford).

Η επιστημονική της καριέρα τελικά τερματίστηκε όταν το 1907 παντρεύτηκε στο Λονδίνο τον καθηγητή Φυσικής του McGill , Frank Pitcher. Επέστρεψε στο Μόντρεαλ και απέκτησε τρία παιδιά, δύο από τα οποία πέθαναν σε εφηβική ηλικία.

Η Harriet Brooks πέθανε στις 17 Απριλίου 1933, μετά από μια επίμονη αλλά άγνωστη ασθένεια. Ήταν 56 ετών. Αναφορές στην ασθένειά της δηλώνουν «διαταραχές του αίματος», πιθανόν λευχαιμία που προκλήθηκε από την έκθεσή της στη ραδιενέργεια.

 

---

[1] McGill University. Αγγλόφωνο Δημόσιο Ερευνητικό Πανεπιστήμιο που βρίσκεται στο Μόντρεαλ του  Καναδά. Ιδρύθηκε το 1821

[2] Ernest Rutherford (1871 – 1937). Νεοζηλανδός φυσικός και πρωτοπόρος ερευνητής τόσο στην ατομική όσο και στην πυρηνική φυσική . Θεωρείται  «ο πατέρας της πυρηνικής φυσικής». Το 1908 πήρε το Νόμπελ Χημείας «για τις έρευνές του σχετικά με τη διάσπαση των στοιχείων και τη χημεία των ραδιενεργών ουσιών».

[3] Bryn Mawr College είναι ένα ιδιωτικό κολέγιο για γυναίκες  που ιδρύθηκε το 1885 στο Bryn Mawr της Πενσυλβάνια, των ΗΠΑ.

[4] Joseph John Thompson (1856 – 1940). Άγγλος φυσικός που το 1897  ανακάλυψε το πρώτο υποατομικό σωματίδιο, το ηλεκτρόνιο. Βραβείο Νόμπελ Φυσικής το 1906 «σε αναγνώριση των μεγάλων πλεονεκτημάτων των θεωρητικών και πειραματικών ερευνών του σχετικά με την αγωγή του ηλεκτρισμού από αέρια».

[5] Cavendish Laboratory: Είναι το Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ και αποτελεί μέρος της Σχολής Φυσικών Επιστημών. Άρχισε τη λειτουργία του το 1874  ως εργαστήριο πειραματικής φυσικής και πήρε το όνομά του από τον Βρετανό χημικό και φυσικό Henry Cavendish .

[6] Barnard College: Είναι  το ιδιωτικό γυναικείο κολέγιο που ιδρύθηκε το 1889  συνδεδεμένο με  το Πανεπιστήμιο Columbia.

Πηγές

https://en.wikipedia.org/wiki/Harriet_Brooks

https://www.lindahall.org/about/news/scientist-of-the-day/harriet-brooks

https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/harriet-brooks

Tatyana Alexeyevna Afanasyeva

 Μαθηματικός και Φυσικός

 

Φωτογραφία από το 1910

Η  Τatyana Alexeyevna Afanasyeva ( 1876 – 1964) ήταν Ρωσικής καταγωγής μαθηματικός και φυσικός που συνεισέφερε στους τομείς της στατιστικής μηχανικής και της στατιστικής θερμοδυναμικής.

Γεννήθηκε στις 19 Νοεμβρίου 1876 στο Κίεβο της Ουκρανίας, τότε μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Σε μικρή ηλικία έχασε τον πατέρα της και μετακόμισε στην Αγία Πετρούπολη για να ζήσει με τη θεία και το θείο της που ήταν καθηγητής στο Πολυτεχνικό Ινστιτούτο της Αγίας Πετρούπολης. Εκεί μετά την αποφοίτησή της από το κανονικό σχολείο, η Τατιάνα άρχισε να σπουδάζει μαθηματικά και φυσική στο Πανεπιστήμιο Γυναικών στην Αγία Πετρούπολη. Το 1902, μεταγράφηκε στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν [1] στη Γερμανία για να συνεχίσει τις σπουδές της με τους μαθηματικούς  Felix Klein [2] και David Hilbert [3]. Εκεί γνώρισε τον Αυστριακό φυσικό Paul Ehrenfest ( 1880 – 1933) με τον οποίο παντρεύτηκε το 1904 και απέκτησε τέσσερα παιδιά.  

Το 1912 μετακόμισαν στο Leiden της Ολλανδίας, όπου ο Paul Ehrenfest διορίστηκε ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Leiden [4] για να διαδεχθεί τον Νομπελίστα φυσικό Hendrik  Lorentz [5].

Η Τατιάνα συνεργάστηκε στενά με τον σύζυγό της, κυρίως στην κλασική ανασκόπηση της στατιστικής μηχανικής του Boltzmann[6].

Δημοσίευσε πολλές εργασίες για διάφορα θέματα όπως η τυχαιότητα, η εντροπία και η διδασκαλία της γεωμετρίας στα παιδιά.

Πέθανε στο Leiden στις 14 Απριλίου 1964.

---

[1] University of Göttingen. Διακεκριμένο Δημόσιο Ερευνητικό Πανεπιστήμιο στην πόλη του Γκέτινγκεν της Γερμανίας που ιδρύθηκε το 1734.

[2] Felix Klein (1849 -1925). Γερμανός μαθηματικός

[3] David Hilbert (1862 – 1943). Γερμανός μαθηματικός και ένας από τους πιο σημαντικούς μαθηματικούς των πρώτων χρόνων του 20ου αιώνα.

[4] Leiden University. Το  παλαιότερο πανεπιστήμιο στην Ολλανδία που ιδρύθηκε το 1575.

[5] Hendrik Antoon Lorentz (1853 – 1928). Ολλανδός θεωρητικός φυσικός.

[6] Ludwig Eduard Boltzmann (1844 – 1906). Αυστριακός θεωρητικός φυσικός και φιλόσοφος, ένας  από τους θεμελιωτές της Στατιστικής Φυσικής και της Θερμοδυναμικής.

Πηγές

https://en.wikipedia.org/wiki/Tatyana_Afanasyeva

Mileva Marić - Einstein

 Μια ξεχασμένη ιδιοφυΐα. 

Η αμφιλεγόμενη φυσικός πίσω από τον διάσημο επιστήμονα

Η Mileva Marić το 1896

Η Mileva Marić (1875 – 1948) ήταν Σέρβα πρωτοπόρος σπουδάστρια φυσικής και η πρώτη γυναίκα του Albert Einstein [1] από το 1903 έως το 1919.

Γεννήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 1875 στο Titel της Αυστροουγγαρίας (σήμερα Σερβία ) και ήταν το μεγαλύτερο από τα τρία παιδιά μιας εύπορης οικογένειας Σερβικής καταγωγής. Είχε την τύχη να εκπαιδευτεί σε μερικά από τα καλύτερα σχολεία της πατρίδας της και μάλιστα με ειδική άδεια, της επετράπη να φοιτήσει σε ένα σχολείο αρρένων στο Ζάγκρεμπ, όπου διέπρεψε στα μαθηματικά και τη φυσική.

Το φθινόπωρο του 1896, γράφτηκε στην Πολυτεχνική Σχολή της Ζυρίχης [2] στην Ελβετία για να παρακολουθήσει τα μαθήματα για υποψηφίους καθηγητές μαθηματικών και φυσικής σε σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Θα πρέπει να ήταν εξαιρετικά ταλαντούχα για να ξεπεράσει τους περιορισμούς που ίσχυαν για τις ανώτερες σπουδές των γυναικών. Ήταν από τις πρώτες γυναίκες που σπούδασαν φυσική σε ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο, η πέμπτη γυναίκα που μπήκε σ’ αυτό το τμήμα και η μόνη γυναίκα μεταξύ των συμφοιτητών της. Στο ίδιο τμήμα είχε γραφτεί και ένας 17χρονος νεαρός Γερμανός, ο Albert Einstein με τον οποίο μοιράζονταν την αγάπη τους για την επιστήμη.

Τον επόμενο χρόνο φοίτησε για ένα εξάμηνο στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης  με καθηγητή τον Philipp Lenard . Τότε ήταν που άρχισε να αλληλογραφεί με τον Einstein και μετά την επιστροφή της στη Ζυρίχη, η φιλία τους μετατράπηκε σε σχέση. Σιγά – σιγά άρχισαν τα προβλήματα. Οι γονείς του Einstein αντιτάχθηκαν στη σχέση του με τη Mileva γιατί ήταν μεγαλύτερη από αυτόν και είχε διαφορετικό θρησκευτικό και κοινωνικό υπόβαθρο.

Το 1900 ο Einstein αποφοίτησε από το Πολυτεχνείο της Ζυρίχης ενώ η ίδια απέτυχε στις προφορικές της εξετάσεις. Μένοντας στη Ζυρίχη εργάστηκε σ΄ ένα εργαστήριο και παράλληλα προετοιμαζότανε να ξαναδώσει εξετάσεις για το πτυχίο της. Μια δεύτερη αποτυχία και μια απρογραμμάτιστη εγκυμοσύνη την ανάγκασαν να επιστρέψει στην πατρίδα της. Ζώντας με την οικογένειά της, η Maric γέννησε την κόρη τους, Lieserl, στις αρχές του 1902. Τα στοιχεία αυτά έγιναν γνωστά το 1986 όταν δόθηκε στη δημοσιότητα η αλληλογραφία του Albert Einstein και της Mileva Maric. Ακόμα και σήμερα δεν γνωρίζουμε την τύχη της Lieserl, πιθανότατα πέθανε ή δόθηκε για υιοθεσία.

Ο Einstein και η Maric ενώθηκαν ξανά το 1903 και παντρεύτηκαν στη Βέρνη της Ελβετίας, σε μια απλή τελετή στο δημαρχείο. Εκείνη την εποχή, ο Αϊνστάιν εργαζόταν εκεί στο Ελβετικό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας. Την επόμενη χρονιά το ζευγάρι υποδέχτηκε τον πρώτο τους γιο, τον Hans Albert. Το ζευγάρι απέκτησε έναν δεύτερο γιο, τον Eduard, το 1910. Τον επόμενο χρόνο, η οικογένεια Αϊνστάιν μετακόμισε στην Πράγα, όπου ο  Albert έγινε καθηγητής στο Γερμανικό Πανεπιστήμιο. Δεν έμειναν πολύ γιατί  ο  Einstein έγινε καθηγητής στο ETH της Ζυρίχης το 1912.

Η Mileva και ο Albert Einstein το 1912

 Την ίδια περίοδο και ενώ ο γάμος τους ήταν τεταμένος, ο Albert ασχολήθηκε με τη ξαδέρφη του, Elsa Loewenthal και αλληλογραφούσαν για κάποιο διάστημα προτού προσκληθεί  το 1913 από τους Max Planck και  Walther Nernst να εργαστεί στο Βερολίνο. Την άνοιξη του 1914 η οικογένεια Αϊνστάιν μετακόμισε στο Βερολίνο. Η Mileva που δεν ήθελε να πάει στην πόλη, γινόταν όλο και πιο δυστυχισμένη και πριν τελειώσει η χρονιά επέστρεψε με τους γιους της στη Ζυρίχη. Ο χωρισμός τους έμελλε να γίνει μόνιμος και οριστικοποιήθηκε με το διαζύγιο το 1919. Μέρος της συμφωνίας τους ήταν ότι η Mileva και τα παιδιά θα έπαιρναν το χρηματικό ποσό του βραβείου Νόμπελ,  που ο Einstein  ήλπιζε να κερδίσει. Αυτό έγινε το 1921.

Η ζωή μετά τον Einstein ήταν δύσκολη για την Mileva. Διατηρούσε ένα οικοτροφείο για ένα διάστημα και έκανε μαθήματα για να τα βγάλει πέρα. Το 1930 ο  γιος της Eduard κατέρρευσε ψυχικά, διαγνώστηκε με σχιζοφρένεια και πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του σε ιδρύματα. Ο άλλος της γιος, ο Hans Albert,  το 1938 μετακόμισε με την οικογένειά του στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου το 1947 έγινε μέλος της σχολής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια.

Η Mileva Marić πέθανε στη Ζυρίχη το 1948. 

Δεν είναι σαφές τι ρόλο έπαιξε η  Mileva στο έργο του Einstein. Τα τελευταία χρόνια αντικείμενο συζήτησης και έρευνας αποτελεί το ερώτημα αν (και σε ποιο βαθμό) η Marić που γνώριζε μαθηματικά και φυσική συνέβαλε στις εργασίες του  Einstein στη θεωρία της Σχετικότητας που δημοσίευσε το 1905. Κάποιοι ιστορικοί της επιστήμης υποστηρίζουν ότι δεν είχε σημαντική επιστημονική συνεισφορά ενώ κάποιοι άλλοι ότι τον βοήθησε στην έρευνά του. Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι τα πρώτα χρόνια τον στήριξε συναισθηματικά και επιστημονικά.

Η ιστορία της Mileva Maric είναι μια ιστορία χαμένων ευκαιριών …

---

[1] Albert Einstein (1879 – 1955). Γερμανός φυσικός εβραϊκής καταγωγής, ο οποίος βραβεύτηκε με το Νόμπελ Φυσικής το 1921 για το Φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Είναι ο θεμελιωτής της Θεωρίας της Σχετικότητας και από πολλούς θεωρείται ο σημαντικότερος επιστήμονας του 20ού αιώνα και ένας απ' τους μεγαλύτερους όλων των εποχών.

[2] Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Ζυρίχης / ETH Zürich: Ιδρύθηκε το 1856 και θεωρείται από πολλούς ως ένα από τα κορυφαία πανεπιστήμια της Ευρώπης.  

Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg: Δημόσιο Ανώτατο Εκπαιδευτικό και Ερευνητικό Ίδρυμα που ιδρύθηκε το 1386 και είναι το παλαιότερο Πανεπιστήμιο της Γερμανίας.

Philipp Eduard Anton von Lenard (1862 – 1947). Αυστριακός φυσικός ο οποίος βραβεύθηκε με το βραβείο Νόμπελ Φυσικής το 1905 για τις εργασίες του στις καθοδικές ακτίνες και την ανακάλυψη πολλών από τις ιδιότητές τους. Ήταν επίσης ενεργός υποστηρικτής της ναζιστικής ιδεολογίας.

Πηγές

https://en.wikipedia.org/wiki/Mileva_Mari%C4%87

https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-forgotten-life-of-einsteins-first-wife/

«Harvard Computers»: Οι γυναίκες – υπολογιστές του Παρατηρητηρίου του Χάρβαρντ

Οι «υπολογιστές του Χάρβαρντ» ήταν μια ομάδα περίπου 40 γυναικών,  που εργάζονταν ως ειδικευμένες εργάτριες με χαμηλές αμοιβές, αν και πολλές διέθεταν πτυχίο Αστρονομίας, για την επεξεργασία αστρονομικών δεδομένων στο Παρατηρητήριο (Αστεροσκοπείο) του Κολλεγίου Χάρβαρντ στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης των Ηνωμένων Πολιτειών . Από το 1877 μέχρι το θάνατό του το 1919, διευθυντής του Παρατηρητηρίου ήταν ο αστρονόμος και φυσικός  Edward Charles Pickering και ήταν αυτός που σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει γυναίκες για την επεξεργασία ενός τεράστιου όγκου αστρονομικών δεδομένων.

Οι γυναίκες αυτές δούλευαν  έξι μέρες την εβδομάδα και κέρδιζαν μεταξύ 25 και 50 σεντς την ώρα. Η δουλειά τους είχε μεγάλη συμβολή στην πρόοδο της Αστρονομίας. Τη νύχτα οι αστρονόμοι του Χάρβαρντ φωτογράφιζαν αστέρια και νεφελώματα και την ημέρα οι εκπαιδευμένες «Harvard Computers» επιθεωρούσαν και ανέλυαν τις εικόνες. Μέσα στα καθήκοντά τους ήταν η μέτρηση της φωτεινότητας, της θέσης και του χρώματος των αστεριών, η μελέτη των φασμάτων των αστέρων σε φωτογραφίες από γυάλινες πλάκες, αλλά και εργασίες ταξινόμησης των αστέρων. Ο Pickering ενθάρρυνε επίσης τις γυναίκες – «υπολογιστές» να παρακολουθήσουν συνέδρια και να παρουσιάσουν εργασίες, επιτρέποντάς τους να ανθίσουν επαγγελματικά.

Οι «υπολογιστές του Χάρβαρντ» στη δουλειά (1891). Οι βοηθοί του   Pickering (στο άκρο αριστερά)  εξετάζουν φωτογραφικές πλάκες με αστρονομικά δεδομένα. Η ομάδα περιλάμβανε μεταξύ των άλλων την Annie Jump Cannon, τη Williamina Fleming (όρθια στο κέντρο), την Antonia Maury (3η από αριστερά), την Henrietta Swan Leavitt  κ. ά. 

Η γυάλινη πλάκα A3393, που τραβήχτηκε με το τηλεσκόπιο Bruce 24 ιντσών στην Αρεκίπα του Περού, στις 10 Νοεμβρίου 1898. Δείχνει το Μικρό Νέφος του Μαγγελάνου, έναν γαλαξία σύντροφο του δικού μας. Jon Chase /Φωτογράφος του προσωπικού του Χάρβαρντ

•   Williamina Fleming (1857–1911)

Γεννημένη στη Σκωτία, βρέθηκε το 1879 μετανάστρια στις ΗΠΑ, και λίγο αργότερα μόνη με μικρό παιδί. Για να ζήσει αναγκάστηκε να δουλέψει ως υπηρέτρια στο σπίτι του Edward C. Pickering. Δυο χρόνια αργότερα, το 1881, ήταν μια από τις πρώτες γυναίκες που προστέθηκαν  στο μόνιμο προσωπικό του Παρατηρητηρίου του Χάρβαρντ.

Αρχικά ως βοηθός του καθηγητή Pickering, δούλεψε για τη χαρτογράφηση  των αστεριών, επινοώντας ένα σύστημα ταξινόμησής τους ανάλογα με το πόσο υδρογόνο εμφάνιζαν στα φάσματα τους. Μέσα σε μια δεκαετία είχε μελετήσει και ταξινομήσει πάνω από 10.000 αστέρια για τον αρχικό κατάλογο Henry Draper (1890). Αργότερα τοποθετήθηκε υπεύθυνη για την πρόσληψη δεκάδων άλλων γυναικών που χρησιμοποιήθηκαν  ως «υπολογιστές του Χάρβαρντ».

Το 1898 η Φλέμινγκ έγινε η πρώτη γυναίκα επιμελήτρια των αστρονομικών φωτογραφιών του Αστεροσκοπείου. Κατά τη διάρκεια της καριέρας της, ανακάλυψε 59 αέρια νεφελώματα, πάνω από 310 μεταβλητά αστέρια και 10 nova. Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματά της ήταν το 1888, η εύρεση του νεφελώματος Horsehead στον αστερισμό του Ωρίωνα. Σε μια εποχή που οι γυναίκες λάμβαναν μικρή αναγνώριση για τη δουλειά τους, έγινε  επίτιμο μέλος της Βασιλικής  Αστρονομικής Εταιρείας του Λονδίνου (Royal Astronomical Society of London) και, λίγο πριν τον θάνατό της, έλαβε το μετάλλιο Guadalupe Almendaro από την Αστρονομική Εταιρεία του Μεξικού. Πέθανε από πνευμονία το 1911.

•   Antonia Maury (1866–1952) 

Αμερικανίδα αστρονόμος, γεννημένη σε μια οικογένεια με επιστημονική ενασχόληση. Ήταν εγγονή του John William Draper  και ανιψιά του Henry Draper, επιφανών γιατρών και πρωτοπόρων στην ουράνια φωτογραφία. Ο κληρικός πατέρας της ήταν ερασιτέχνης φυσιοδίφης και γεωγράφος και η αδελφή της έγινε παλαιοντολόγος. Η ίδια σπούδασε στο κολέγιο θηλέων Vassar (είχε καθηγήτρια στα μαθήματα αστρονομίας τη Maria Michell), απ’ όπου αποφοίτησε το 1887. Δυο χρόνια αργότερα έγινε βοηθός του καθηγητή Pickering και μέλος των «Harvard Computers» στο Παρατηρητήριο του Χάρβαρντ.

Το πρώτο καθήκον της  Maury στο Χάρβαρντ ήταν να καθορίσει την τροχιά του φασματοσκοπικά δυαδικού άστρου Mizar (ζ Ursae Majoris) που πρώτος είχε βρει το 1887 ο Edward Pickering . Επιπλέον ανακάλυψε ανεξάρτητα ένα δεύτερο φασματοσκοπικό δυαδικό, το Beta Aurigae, και προσδιόρισε την τροχιακή του περίοδο. Έτσι έγινε  η πρώτη που ανίχνευσε και υπολόγισε την τροχιά ενός φασματοσκοπικού δυαδικού συστήματος (συστήματος 2 αστέρων που είναι βαρυτικά συνδεδεμένα και σε τροχιά το ένα από το άλλο). Ο Pickering ανακοίνωσε το επίτευγμα στις 13 Νοεμβρίου 1889, στη συνάντηση της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών στη Φιλαδέλφεια, και στο άρθρο «On the Spectrum of Zeta Ursae Majoris», στο επιστημονικό περιοδικό «American Journal of Science» το 1890, είχε σημειώσει εν συντομία ότι «Το φάσμα αυτού του αστεριού έχει φωτογραφηθεί στο Παρατηρητήριο του Κολλεγίου του Χάρβαρντ σε εβδομήντα νύχτες και μια προσεκτική μελέτη των αποτελεσμάτων έγινε από την κυρία  Antonia  Maury, ανιψιά του Δρ Ντρέιπερ». Ακολούθησε μια λεπτομερής παρουσίαση των αποτελεσμάτων αυτής της μελέτης, χωρίς περαιτέρω αναφορά στον Maury.

Κατά τη διάρκεια της εργασία της στο Χάρβαρντ η Maury δημοσίευσε, έναν σημαντικό πρώιμο κατάλογο αστρικών φασμάτων χρησιμοποιώντας το δικό της σύστημα αστρικής ταξινόμησης  το οποίο όμως υποβαθμίστηκε και αγνοήθηκε. Το 1892 αναγκάστηκε να φύγει προσωρινά από το Χάρβαρντ μετά από συνεχείς συγκρούσεις με τον Pickering, ζητώντας να αναγνωριστεί ως συγγραφέας του έργου της. Λίγα χρόνια αργότερα , το 1897, ο κατάλογός της με περισσότερα από 600 αστέρια εμφανίστηκε στον τόμο 28 των Χρονικών του Χάρβαρντ και ήταν το πρώτο τεύχος που είχε το όνομα μιας γυναίκας στη σελίδα τίτλου.

Τα επόμενα χρόνια η Antonia Maury  δίδαξε φυσική και χημεία σε σχολεία, έδινε διαλέξεις για την αστρονομία  , εργάστηκε σποραδικά στο Χάρβαρντ και από το   1918 ως επίκουρη καθηγήτρια και πέρασε πολλά χρόνια μελετώντας το δυαδικό αστέρι Beta Lyrae στον αστερισμό της Λύρας. 

Ήταν μέλος της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας[1] απ’ όπου το 1943, της απονεμήθηκε το βραβείο Annie Jump Cannon στην Αστρονομία. Πέθανε στις 8 Ιανουαρίου 1952.

19 Μαΐου 1925: Σε πρώτο πλάνο αριστερά η Antonia Maury

•   Henrietta Swan Leavitt (1868–1921)

«Η γυναίκα που ανακάλυψε πώς να μετρήσουμε το Σύμπαν» 

Αμερικανίδα Αστρονόμος, απόφοιτη του Κολλεγίου Radcliffe (1892) όπου σπούδασε τέχνη, φιλοσοφία, μαθηματικά και αστρονομία.

Αν και αντιμετώπισε κακή υγεία, οικογενειακές υποχρεώσεις και την αργή απώλεια της ακοής της, εντάχθηκε στο προσωπικό του Παρατηρητηρίου του Κολλεγίου του  Χάρβαρντ, αρχικά ως εθελόντρια και από το 1902 ως βοηθός ερευνήτρια, για να βοηθήσει στη χαρτογράφηση των αστεριών με τη βοήθεια των φωτογραφικών πλακών.

Ο Pickering ανέθεσε στην Leavitt το έργο της μελέτης μεταβλητών αστέρων (ενός τύπου αστέρων που ποικίλλει σε φωτεινότητα με την πάροδο του χρόνου), στα νέφη του Μαγγελάνου δηλαδή στους δυο μικρούς γαλαξίες που είναι δορυφόροι του Γαλαξία μας.  Παρά τις αντιξοότητες η Leavitt εργάστηκε σκληρά ανακαλύπτοντας πάνω από 2.400 μεταβλητούς αστέρες, κάτι λιγότερο δηλαδή από τους μισούς από όσους έγιναν γνωστοί εκείνη την εποχή. Το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς της αφορούσε, ωστόσο, τους παλλόμενους μεταβλητούς αστέρες με την ονομασία Κηφείδες. Αυτό το έργο την οδήγησε το 1908, να ανακαλύψει τη σχέση μεταξύ της φωτεινότητας και της περιόδου λάμψης/εξασθένισης των μεταβλητών των Κηφείδων ( Νόμος περιόδου – λαμπρότητας της Leavitt). Η σχέση αυτή δείχνει πως, όσο πιο λαμπρός είναι ένας Κηφείδης, τόσο πιο μεγάλη είναι η περίοδος αυξομείωσης της λαμπρότητάς του.

Η σπουδαία αυτή ανακάλυψη πυροδότησε ραγδαίες ανακαλύψεις στην αστρονομία. Οι Κηφείδες όπως και άλλες κατηγορίες παλλόμενων αστέρων με καλά καθορισμένες απόλυτες λαμπρότητες χρησιμοποιούνται έκτοτε ως «Πρότυπα Κεριά» (Standard Candles) για τη μέτρηση ενδογαλαξιακών και εξωγαλαξιακών αποστάσεων.

Η Leavitt εργάζεται στο γραφείο της στο Παρατηρητήριο του Κολλεγίου του Χάρβαρντ, περίπου 1910

Παρά την μεγάλη ερευνητική της δραστηριότητα και τη σημαντική της ανακάλυψη, η Leavitt έλαβε ελάχιστη αναγνώριση για το έργο της. Τα ευρήματά της δημοσιεύτηκαν με το όνομα του Pickering συνοδευμένα από μία μικρή αναφορά στο όνομά της ενώ, άλλοι άντρες επιστήμονες στηριζόμενοι σε αυτά απέκτησαν φήμη και δημοσιότητα με τις ανακαλύψεις τους. Η ίδια δεν διαμαρτυρήθηκε ποτέ.

Έγινε επικεφαλής της αστρικής φωτομετρίας στο Αστεροσκοπείο του Κολλεγίου του Χάρβαρντ το 1921, αλλά δεν έζησε αρκετά για να απολαύσει τον νέο της ρόλο.

Πέθανε πρόωρα, στις 12 Δεκεμβρίου 1921 από καρκίνο του στομάχου.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο Σουηδός μαθηματικός Magnus Gösta Mittag-Leffler, βαθιά εντυπωσιασμένος από την ανακάλυψή της, προσπάθησε να αλληλογραφήσει μαζί της προκειμένου να τη θέσει υποψήφια για το Νόμπελ φυσικής του 1926, μόνο για να πληροφορηθεί ότι εκείνη είχε πεθάνει 4 χρόνια νωρίτερα.

Φωτογραφικό πορτρέτο: «Observatory Women», 1925. Είναι το τέλος της εποχής των «γυναικών υπολογιστών» και η αρχή της εποχής των γυναικών επιστημόνων. Μεταξύ των άλλων διακρίνονται η Antonia Maury (κάτω δεξιά), η Annie J. Cannon (μεσαία σειρά, 2^η από αριστερά) και η Cecilia Payne-Gaposchkin (πάνω σειρά, στο κέντρο), μια από τις σημαντικότερες γυναίκες αστρονόμους όπως θα γνωρίσουμε στη συνέχεια.

---

[1] American Astronomical Society, (AAS). Ιδρύθηκε το 1899 με έδρα την Ουάσιγκτον  και είναι η κυριότερη εταιρεία επαγγελματιών αστρονόμων στις ΗΠΑ.

Πηγές

https://hea-www.harvard.edu/~fine/Observatory/newest.html

https://www.harvardmagazine.com/2016/12/williamina-fleming

https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/star-analysts-of-harvard-college-observatory-inspired-new-book-by-dava-sobel/

https://en.wikipedia.org/wiki/Antonia_Maury

https://en.wikipedia.org/wiki/Henrietta_Swan_Leavitt