«Harvard Computers»: Οι γυναίκες – υπολογιστές του Παρατηρητηρίου του Χάρβαρντ

Οι «υπολογιστές του Χάρβαρντ» ήταν μια ομάδα περίπου 40 γυναικών,  που εργάζονταν ως ειδικευμένες εργάτριες με χαμηλές αμοιβές, αν και πολλές διέθεταν πτυχίο Αστρονομίας, για την επεξεργασία αστρονομικών δεδομένων στο Παρατηρητήριο (Αστεροσκοπείο) του Κολλεγίου Χάρβαρντ στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης των Ηνωμένων Πολιτειών . Από το 1877 μέχρι το θάνατό του το 1919, διευθυντής του Παρατηρητηρίου ήταν ο αστρονόμος και φυσικός  Edward Charles Pickering και ήταν αυτός που σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει γυναίκες για την επεξεργασία ενός τεράστιου όγκου αστρονομικών δεδομένων.

Οι γυναίκες αυτές δούλευαν  έξι μέρες την εβδομάδα και κέρδιζαν μεταξύ 25 και 50 σεντς την ώρα. Η δουλειά τους είχε μεγάλη συμβολή στην πρόοδο της Αστρονομίας. Τη νύχτα οι αστρονόμοι του Χάρβαρντ φωτογράφιζαν αστέρια και νεφελώματα και την ημέρα οι εκπαιδευμένες «Harvard Computers» επιθεωρούσαν και ανέλυαν τις εικόνες. Μέσα στα καθήκοντά τους ήταν η μέτρηση της φωτεινότητας, της θέσης και του χρώματος των αστεριών, η μελέτη των φασμάτων των αστέρων σε φωτογραφίες από γυάλινες πλάκες, αλλά και εργασίες ταξινόμησης των αστέρων. Ο Pickering ενθάρρυνε επίσης τις γυναίκες – «υπολογιστές» να παρακολουθήσουν συνέδρια και να παρουσιάσουν εργασίες, επιτρέποντάς τους να ανθίσουν επαγγελματικά.

Οι «υπολογιστές του Χάρβαρντ» στη δουλειά (1891). Οι βοηθοί του   Pickering (στο άκρο αριστερά)  εξετάζουν φωτογραφικές πλάκες με αστρονομικά δεδομένα. Η ομάδα περιλάμβανε μεταξύ των άλλων την Annie Jump Cannon, τη Williamina Fleming (όρθια στο κέντρο), την Antonia Maury (3η από αριστερά), την Henrietta Swan Leavitt  κ. ά. 

Η γυάλινη πλάκα A3393, που τραβήχτηκε με το τηλεσκόπιο Bruce 24 ιντσών στην Αρεκίπα του Περού, στις 10 Νοεμβρίου 1898. Δείχνει το Μικρό Νέφος του Μαγγελάνου, έναν γαλαξία σύντροφο του δικού μας. Jon Chase /Φωτογράφος του προσωπικού του Χάρβαρντ

•   Williamina Fleming (1857–1911)

Γεννημένη στη Σκωτία, βρέθηκε το 1879 μετανάστρια στις ΗΠΑ, και λίγο αργότερα μόνη με μικρό παιδί. Για να ζήσει αναγκάστηκε να δουλέψει ως υπηρέτρια στο σπίτι του Edward C. Pickering. Δυο χρόνια αργότερα, το 1881, ήταν μια από τις πρώτες γυναίκες που προστέθηκαν  στο μόνιμο προσωπικό του Παρατηρητηρίου του Χάρβαρντ.

Αρχικά ως βοηθός του καθηγητή Pickering, δούλεψε για τη χαρτογράφηση  των αστεριών, επινοώντας ένα σύστημα ταξινόμησής τους ανάλογα με το πόσο υδρογόνο εμφάνιζαν στα φάσματα τους. Μέσα σε μια δεκαετία είχε μελετήσει και ταξινομήσει πάνω από 10.000 αστέρια για τον αρχικό κατάλογο Henry Draper (1890). Αργότερα τοποθετήθηκε υπεύθυνη για την πρόσληψη δεκάδων άλλων γυναικών που χρησιμοποιήθηκαν  ως «υπολογιστές του Χάρβαρντ».

Το 1898 η Φλέμινγκ έγινε η πρώτη γυναίκα επιμελήτρια των αστρονομικών φωτογραφιών του Αστεροσκοπείου. Κατά τη διάρκεια της καριέρας της, ανακάλυψε 59 αέρια νεφελώματα, πάνω από 310 μεταβλητά αστέρια και 10 nova. Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματά της ήταν το 1888, η εύρεση του νεφελώματος Horsehead στον αστερισμό του Ωρίωνα. Σε μια εποχή που οι γυναίκες λάμβαναν μικρή αναγνώριση για τη δουλειά τους, έγινε  επίτιμο μέλος της Βασιλικής  Αστρονομικής Εταιρείας του Λονδίνου (Royal Astronomical Society of London) και, λίγο πριν τον θάνατό της, έλαβε το μετάλλιο Guadalupe Almendaro από την Αστρονομική Εταιρεία του Μεξικού. Πέθανε από πνευμονία το 1911.

•   Antonia Maury (1866–1952) 

Αμερικανίδα αστρονόμος, γεννημένη σε μια οικογένεια με επιστημονική ενασχόληση. Ήταν εγγονή του John William Draper  και ανιψιά του Henry Draper, επιφανών γιατρών και πρωτοπόρων στην ουράνια φωτογραφία. Ο κληρικός πατέρας της ήταν ερασιτέχνης φυσιοδίφης και γεωγράφος και η αδελφή της έγινε παλαιοντολόγος. Η ίδια σπούδασε στο κολέγιο θηλέων Vassar (είχε καθηγήτρια στα μαθήματα αστρονομίας τη Maria Michell), απ’ όπου αποφοίτησε το 1887. Δυο χρόνια αργότερα έγινε βοηθός του καθηγητή Pickering και μέλος των «Harvard Computers» στο Παρατηρητήριο του Χάρβαρντ.

Το πρώτο καθήκον της  Maury στο Χάρβαρντ ήταν να καθορίσει την τροχιά του φασματοσκοπικά δυαδικού άστρου Mizar (ζ Ursae Majoris) που πρώτος είχε βρει το 1887 ο Edward Pickering . Επιπλέον ανακάλυψε ανεξάρτητα ένα δεύτερο φασματοσκοπικό δυαδικό, το Beta Aurigae, και προσδιόρισε την τροχιακή του περίοδο. Έτσι έγινε  η πρώτη που ανίχνευσε και υπολόγισε την τροχιά ενός φασματοσκοπικού δυαδικού συστήματος (συστήματος 2 αστέρων που είναι βαρυτικά συνδεδεμένα και σε τροχιά το ένα από το άλλο). Ο Pickering ανακοίνωσε το επίτευγμα στις 13 Νοεμβρίου 1889, στη συνάντηση της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών στη Φιλαδέλφεια, και στο άρθρο «On the Spectrum of Zeta Ursae Majoris», στο επιστημονικό περιοδικό «American Journal of Science» το 1890, είχε σημειώσει εν συντομία ότι «Το φάσμα αυτού του αστεριού έχει φωτογραφηθεί στο Παρατηρητήριο του Κολλεγίου του Χάρβαρντ σε εβδομήντα νύχτες και μια προσεκτική μελέτη των αποτελεσμάτων έγινε από την κυρία  Antonia  Maury, ανιψιά του Δρ Ντρέιπερ». Ακολούθησε μια λεπτομερής παρουσίαση των αποτελεσμάτων αυτής της μελέτης, χωρίς περαιτέρω αναφορά στον Maury.

Κατά τη διάρκεια της εργασία της στο Χάρβαρντ η Maury δημοσίευσε, έναν σημαντικό πρώιμο κατάλογο αστρικών φασμάτων χρησιμοποιώντας το δικό της σύστημα αστρικής ταξινόμησης  το οποίο όμως υποβαθμίστηκε και αγνοήθηκε. Το 1892 αναγκάστηκε να φύγει προσωρινά από το Χάρβαρντ μετά από συνεχείς συγκρούσεις με τον Pickering, ζητώντας να αναγνωριστεί ως συγγραφέας του έργου της. Λίγα χρόνια αργότερα , το 1897, ο κατάλογός της με περισσότερα από 600 αστέρια εμφανίστηκε στον τόμο 28 των Χρονικών του Χάρβαρντ και ήταν το πρώτο τεύχος που είχε το όνομα μιας γυναίκας στη σελίδα τίτλου.

Τα επόμενα χρόνια η Antonia Maury  δίδαξε φυσική και χημεία σε σχολεία, έδινε διαλέξεις για την αστρονομία  , εργάστηκε σποραδικά στο Χάρβαρντ και από το   1918 ως επίκουρη καθηγήτρια και πέρασε πολλά χρόνια μελετώντας το δυαδικό αστέρι Beta Lyrae στον αστερισμό της Λύρας. 

Ήταν μέλος της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας[1] απ’ όπου το 1943, της απονεμήθηκε το βραβείο Annie Jump Cannon στην Αστρονομία. Πέθανε στις 8 Ιανουαρίου 1952.

19 Μαΐου 1925: Σε πρώτο πλάνο αριστερά η Antonia Maury

•   Henrietta Swan Leavitt (1868–1921)

«Η γυναίκα που ανακάλυψε πώς να μετρήσουμε το Σύμπαν» 

Αμερικανίδα Αστρονόμος, απόφοιτη του Κολλεγίου Radcliffe (1892) όπου σπούδασε τέχνη, φιλοσοφία, μαθηματικά και αστρονομία.

Αν και αντιμετώπισε κακή υγεία, οικογενειακές υποχρεώσεις και την αργή απώλεια της ακοής της, εντάχθηκε στο προσωπικό του Παρατηρητηρίου του Κολλεγίου του  Χάρβαρντ, αρχικά ως εθελόντρια και από το 1902 ως βοηθός ερευνήτρια, για να βοηθήσει στη χαρτογράφηση των αστεριών με τη βοήθεια των φωτογραφικών πλακών.

Ο Pickering ανέθεσε στην Leavitt το έργο της μελέτης μεταβλητών αστέρων (ενός τύπου αστέρων που ποικίλλει σε φωτεινότητα με την πάροδο του χρόνου), στα νέφη του Μαγγελάνου δηλαδή στους δυο μικρούς γαλαξίες που είναι δορυφόροι του Γαλαξία μας.  Παρά τις αντιξοότητες η Leavitt εργάστηκε σκληρά ανακαλύπτοντας πάνω από 2.400 μεταβλητούς αστέρες, κάτι λιγότερο δηλαδή από τους μισούς από όσους έγιναν γνωστοί εκείνη την εποχή. Το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς της αφορούσε, ωστόσο, τους παλλόμενους μεταβλητούς αστέρες με την ονομασία Κηφείδες. Αυτό το έργο την οδήγησε το 1908, να ανακαλύψει τη σχέση μεταξύ της φωτεινότητας και της περιόδου λάμψης/εξασθένισης των μεταβλητών των Κηφείδων ( Νόμος περιόδου – λαμπρότητας της Leavitt). Η σχέση αυτή δείχνει πως, όσο πιο λαμπρός είναι ένας Κηφείδης, τόσο πιο μεγάλη είναι η περίοδος αυξομείωσης της λαμπρότητάς του.

Η σπουδαία αυτή ανακάλυψη πυροδότησε ραγδαίες ανακαλύψεις στην αστρονομία. Οι Κηφείδες όπως και άλλες κατηγορίες παλλόμενων αστέρων με καλά καθορισμένες απόλυτες λαμπρότητες χρησιμοποιούνται έκτοτε ως «Πρότυπα Κεριά» (Standard Candles) για τη μέτρηση ενδογαλαξιακών και εξωγαλαξιακών αποστάσεων.

Η Leavitt εργάζεται στο γραφείο της στο Παρατηρητήριο του Κολλεγίου του Χάρβαρντ, περίπου 1910

Παρά την μεγάλη ερευνητική της δραστηριότητα και τη σημαντική της ανακάλυψη, η Leavitt έλαβε ελάχιστη αναγνώριση για το έργο της. Τα ευρήματά της δημοσιεύτηκαν με το όνομα του Pickering συνοδευμένα από μία μικρή αναφορά στο όνομά της ενώ, άλλοι άντρες επιστήμονες στηριζόμενοι σε αυτά απέκτησαν φήμη και δημοσιότητα με τις ανακαλύψεις τους. Η ίδια δεν διαμαρτυρήθηκε ποτέ.

Έγινε επικεφαλής της αστρικής φωτομετρίας στο Αστεροσκοπείο του Κολλεγίου του Χάρβαρντ το 1921, αλλά δεν έζησε αρκετά για να απολαύσει τον νέο της ρόλο.

Πέθανε πρόωρα, στις 12 Δεκεμβρίου 1921 από καρκίνο του στομάχου.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο Σουηδός μαθηματικός Magnus Gösta Mittag-Leffler, βαθιά εντυπωσιασμένος από την ανακάλυψή της, προσπάθησε να αλληλογραφήσει μαζί της προκειμένου να τη θέσει υποψήφια για το Νόμπελ φυσικής του 1926, μόνο για να πληροφορηθεί ότι εκείνη είχε πεθάνει 4 χρόνια νωρίτερα.

Φωτογραφικό πορτρέτο: «Observatory Women», 1925. Είναι το τέλος της εποχής των «γυναικών υπολογιστών» και η αρχή της εποχής των γυναικών επιστημόνων. Μεταξύ των άλλων διακρίνονται η Antonia Maury (κάτω δεξιά), η Annie J. Cannon (μεσαία σειρά, 2^η από αριστερά) και η Cecilia Payne-Gaposchkin (πάνω σειρά, στο κέντρο), μια από τις σημαντικότερες γυναίκες αστρονόμους όπως θα γνωρίσουμε στη συνέχεια.

---

[1] American Astronomical Society, (AAS). Ιδρύθηκε το 1899 με έδρα την Ουάσιγκτον  και είναι η κυριότερη εταιρεία επαγγελματιών αστρονόμων στις ΗΠΑ.

Πηγές

https://hea-www.harvard.edu/~fine/Observatory/newest.html

https://www.harvardmagazine.com/2016/12/williamina-fleming

https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/star-analysts-of-harvard-college-observatory-inspired-new-book-by-dava-sobel/

https://en.wikipedia.org/wiki/Antonia_Maury

https://en.wikipedia.org/wiki/Henrietta_Swan_Leavitt